Artykuł z Ostpreußenblatt (23.06.1962) opisujący historię Ornety autorstwa G.M. (takim pseudonimem podpisany)
W tym roku mija 650 lat od chwili, gdy warmińskie miasto Wormditt otrzymało akt lokacyjny. Jest to dobra okazja, aby przypomnieć jego historię na łamach naszego pisma regionalnego. Wysokie brzegi rzeki Drewenz (Drwęcy), dopływu Passargi w południowej części powiatu Braunsberg, już w dawnych czasach zapewniały mieszkańcom ochronę i bezpieczeństwo. Nie dziwi więc, że starożytni Prusowie jeszcze przed przybyciem Zakonu Krzyżackiego mieli tu osadę, w miejscu gdzie dziś znajduje się Wormditt. Nie wiadomo jednak dokładnie, czy była to wieś, czy też gród miejscowego możnowładcy. Zakon zastał tu już ludność osiadłą, o czym świadczy nazwa miejscowości, niewątpliwie pochodzenia pruskiego.
Miejscowość nazywała się wtedy Wurmedyten lub Wormedythin. Próbowano różnie wyjaśnić tę nazwę, lecz bez pewności. Próbowano ją nawet łączyć z Warmami (plemieniem, od którego pochodzi nazwa Warmii), lecz w tamtym czasie ich siedziby znajdowały się bardziej na północ, wzdłuż Zalewu Wiślanego. Wormditt należało natomiast do krainy Pogezanii, podobnie jak Heilsberg (Lidzbark Warmiński). Nowi osadnicy przejęli pruską nazwę, lecz zinterpretowali ją po swojemu. Tak powstała legenda o smoku (Lindwurmie), który miał mieszkać w okolicy rynku i siać spustoszenie, aż w końcu został zabity przez odważnego rycerza. Kiedy pewien chłop zobaczył martwego potwora i zapytał, co to jest, otrzymał odpowiedź: „Worm, dit dat” („robak smok – to to”). Według legendy od tego właśnie miała powstać nazwa Wormditt. Posunięto się nawet dalej, smok z legendy trafił do herbu miasta. Najstarsza pieczęć miasta z 1388 roku przedstawia już smoka gryzącego własny ogon. Później herb zmieniono, smok stał na zielonej murawie z rozpostartymi skrzydłami i spoglądał na swój zwinięty ogon.
Dokładna data powstania miasta nie jest znana. Wiadomo jednak, że w 1308 roku wspomina się już o osadzie. Kolonizacja Warmii rozpoczęta za biskupa Heinricha I Fleminga objęła najpierw wybrzeże i dolinę Passargi. Za następnego biskupa, Eberharda z Nysy (1301–1326), kolonizacja dotarła do środkowej Warmii i doprowadziła do powstania miast Heilsberg (Lidzbark Warmiński) i Wormditt (Orneta). Za najbardziej prawdopodobną datę nadania praw miejskich przyjmuje się 1312 rok. Lokatorem miasta był Wilhelm, pochodzący – podobnie jak biskup – ze Śląska. Sprowadzał on osadników ze swojej ojczyzny, dlatego miasto zostało zasiedlone głównie przez Ślązaków. Mieszkańcy mówili dialektem środkowoniemieckim, zwanym „breslauisch” (wrocławskim), podczas gdy w innych częściach Warmii używano dialektu dolnoniemieckiego. Granica tych dialektów przebiegała przez parafię Heinrikau między Wormditt a Mehlsack i utrzymała się aż do czasów nowożytnych.
Miasto zostało zaplanowane według typowego dla państwa zakonnego planu urbanistycznego. Osadę podzielono na prostokątne bloki, a w centrum pozostawiono duży kwadratowy rynek z ratuszem. Kościół zbudowano na skraju miasta, gdzie był oddzielony od hałasu rynku i jednocześnie pełnił funkcję punktu obronnego. Domy wokół rynku posiadały arkady (lauben) – zadaszone podcienia. W dawnych czasach pod arkadami toczyło się życie towarzyskie i handlowe. W XIX wieku część domów odbudowano bez nich po wielkich pożarach, ale później ponownie wprowadzono ten element architektury. Dzięki temu Wormditt miało najwięcej domów z arkadami spośród wszystkich miast Warmii. Podczas zakładania miast w państwie krzyżackim zwykle budowano także zamek – tak było również w Wormditt. Biskup Eberhard rozpoczął jego budowę w północno-zachodniej części miasta. Twierdza składała się z dwóch skrzydeł i była zabezpieczona murami oraz wieżą obserwacyjną. W latach 1341–1349 zamek służył nawet jako rezydencja biskupa Hermanna z Pragi, przez co miasto przez pewien czas było stolicą biskupstwa warmińskiego.
W zamku istniała także szkoła dla młodych szlachciców. W kolejnych stuleciach budowla była wielokrotnie niszczona w czasie wojen. W 1454 roku, na początku wojny trzynastoletniej, mieszkańcy zdobyli i splądrowali zamek. W 1627 roku miasto zdobyły wojska Gustawa Adolfa, co spowodowało dalsze zniszczenia. Ostatecznie w 1806 roku większość zamku rozebrano, a z jego cegieł zbudowano inne budynki.
3 lipca 1912 roku mieszkańcy Wormditt świętowali 600-lecie miasta. Z tej okazji nauczyciel Franz Buchholz napisał książkę „Bilder aus Wormditts Vergangenheit” opisującą dzieje miasta.
